Я загледзелася на старога дзеда. Ён апусціў доўгую сівую бараду ічасам перабіраў яе пальцамі, бы перабіраў ніткі даўніх успамінаў.Невысокі ён быў, у джынсавай сарочцы й чорных штанах, якія,здавалася, ужо столькі гадоў носяцца, што нават пах часу ў сабетрымаюць – можа шчэ з таго дня, калі ён ажаніўся. Кій, на які ёнабапіраўся, выглядаў так, нібы яго калісьці абгрызаў галодны худысабака – той самы, што жыў у яго на двары і сваім гучным брэхамзаўсёды пра сябе нагадваў.

Побач стаяла старая жанчына, крыху ніжэйшая за яго ростам. Каліяна ўсміхалася, я ажно на імгненне слепла ад бляску ейных залатыхзубоў. Яна ўсё папраўляла стракатую, ужо выцвілую ад часу хустку.З-пад яе выбіваліся рэдкія сівыя пасмы, змешаныя з рэшткаміваласоў, што калісьці, відаць, былі пафарбаваныя. Здавалася, янастараецца звярнуць на сябе ўвагу – нібы яе жэсты маглі сказацьбольш, чым словы. Але не паспела я пра гэта як трэба падумаць, якпачула мяккі, нізкі голас, які вярнуў мяне з думак назад.

– Во што я пра гэта памятаю, – сказаў дзед, і позірк яго пайшоўкудысьці ў далёкае мінулае.

– Я яшчэ раз хачу паслухаць, калі вы не супраць, – сказала Наста.

– Што, адразу не запомніла? Во дзявочая памяць! – усміхнуўсяВіталь.

– Я спрабавала ўсё ўявіць і так захапілася… – прызналася Наста.

– Будзеш запісваць ці так запомніш? – спытаў Віталь.

– Пачакайце хвілінку, лепш запішу, – сказала Наста і хутка дасталадыктафон.

– Дык слухай, – сказаў стары. Ён крыху сагнуўся над кіем, глыбокаўздыхнуў і нібы сцёр з вачэй пыл старых успамінаў. Памаўчаў крыхуі пачаў:

– Як усё пачыналася… Было гэта даўным-даўно, яшчэ ў 1800-мгодзе. У адной вёсцы жыў пан. Пра яго рознае людзі гаварылі: адныказалі, што ў яговай гаспадарцы нават жывёлы не было, другія –што і дзяцей не меў. А можа, і тое, й другое праўда было. І восьаднойчы прысніўся яму дзіўны сон. Сніцца, што прыйшла да ягосама Божая Маці і кажа:

– Пастаў крыж у адным месцы, каля высокай бярозы. Ды не простакрыж, а з распяццем. І тады ў тваім жыцці будзе дабрабыт.

Наста слухала вельмі ўважліва, а потым спытала:

– І што, атрымаў ён той дабрабыт?

Стары кіўнуў і правёў дрыготкай рукой па сваіх глыбокіх маршчынах.

– А як жа, дзіцятка… Зрабіў усё, як яму сказана было. Замовіўразьбяное распяцце – не простае, а з чырвонага дрэва. Здалёк ягопрывезлі. І з таго часу ўсё ў яго пачало мяняцца. Кажуць, справы ўяго пайшлі добра. Хто яго ведае – можа, сам Гасподзь узнагародзіўза веру і паслухмянасць.

Стары крыху памаўчаў і працягнуў:

– А ўжо ў шасцідзясятыя гады, калі веру моцна душылі, але ўлюдзей у сэрцы яна ўсё адно жыла… Было гэта шостага мая. Ународзе – Юр’я, а па-царкоўнаму – Георгій Пераможца.

– У годзе два Юры, два дурні: адзін галодны, другі халодны, –уставіла Зінка.

– Во-во, – засмяяўся Віталь. – На Юр’еў дзень у Чыжоўскай царкве,якой ужо больш за дзвесце гадоў, служба была. Пачыналася яна,калі не памыляюся, дзесьці з дзевяці і да дванаццаці. А пасля ўселюдзі збіраліся разам, і з бацюшкамі ішлі крыжовым ходам дасвятой бярозы, што стаяла каля крыжа з чырвонага дрэва.

– Вялікі ён быў, – працягваў Віталь. – Метры пад чатыры. А на імІсус Хрыстос – прыкладна метр вышынёй. Так прыгожа выразаны,што адразу відаць – з душой зроблена.

– Кожны год людзі з усёй Беларусі туды з’язджаліся. Крыжупрыгожвалі, малітвы чыталі. А вопратку, што была на фігурыГоспада, моцныя мужчыны па лесвіцы ўверх лезлі, здымалі зраспяцця, рвалі на кавалачкі і кідалі людзям. Каму што дастанецца.Потым гэтыя кавалачкі прыкладвалі да хворага месца – да рукі, дагалавы, калі балела. Шапачкі надзявалі, ручнікі вешалі, дзіцячыякашулькі – усё гэта лічылася моцным.

– А пасля людзі прыносілі аброк. І каго благаслаўлялі.

– А потым было сапраўднае гулянне, – дадала Зінка. – Збіраліся ўкаго ў двары, песні спявалі, танцавалі, стол багаты быў.

– А вы самі бачылі гэты абрад? – спытала Наста.

– Не, – уздыхнуў Віталь. – Знайшліся вандалы з Півашоў, трыпраклятыя камуністы… Было гэта ў савецкія часы, калі супраць Богамоцна агітавалі.

Яны прывязалі крыж да трактара і, смяючыся, цягалі яго па ўсёйвёсцы, каб людзей запалохаць, каб ніхто сюды не хадзіў. Людзістаялі моўчкі… толькі слёзы ў зямлю капалі. А адзін паганы ўзяўпілу і распілаваў крыж на дзве часткі. Потым у падмурак свайго домазаклаў.

– Страшна такое нават уявіць… – ціха сказала Наста.

– Так… – працягваў Віталь. – Толькі Гасподзь гэтага без пакаранняне пакінуў. Адзін у аварыі загінуў – трактар яго прыдушыў. Другога напрацы чымсьці цяжкім заваліла. А трэці моцна захварэў. Людзіказалі: Божая кара іх дагнала.

– Вось табе і кара… – ціха сказала Зінка і перахрысцілася.

– Але перад тым, чуеш, – сказаў Віталь, звярнуўшыся да Насты, –добрыя людзі паспелі схаваць аблічча Хрыста. Нехта даведаўся,што тыя паганцы задумалі, зняў яго, схаваў, а потым пахаваў наЖабінскіх могілках – так людзі казалі. Дзе дакладна – ніхто неведае… І частку таго крыжа, што ў дом умуравалі, бацька пасляхваробы таго нягодніка дастаў і схаваў. Куды – адзін Гасподзь ведае.

– І што ж цяпер там? – спытала Наста.

– Паставілі новы крыж. Але час і яго не пашкадаваў – пачаўразбурацца. Цяпер там жалезны стаіць… Хтосьці і цяперпрыходзіць, упрыгожвае яго… толькі таго духу, што раней быў, ужоняма… – ціха сказаў Віталь.

I looked at the old man who, lowering his long gray beard, often ran his fingers through it, as if sliding along the threads of long-past memories. His short figure was lost in a denim shirt and black trousers that seemed to carry the scent of time — perhaps even from the day of his own wedding.

The cane he leaned on looked as though it had once been gnawed by a hungry, skinny dog — the very one that lived in his yard and constantly reminded everyone of its presence with loud barking.

Beside him stood an elderly woman, slightly shorter than he was. When she smiled, I was momentarily dazzled by the shine of her many gold teeth.

She often adjusted her bright yet faded headscarf, from under which thin gray strands escaped, intertwined with remnants of once-dyed hair.

It seemed she was trying to draw attention to herself — as if her gestures could speak louder than words.

But before I could think further about it, a velvety deep voice brought me back from my thoughts to reality.

— This is what I remember about it, — the old man said, his gaze sinking somewhere far into the past.

— I would like to hear it again, if you don’t mind, — Nasta replied.

— What, didn’t remember it the first time? A maiden’s memory! — Vital smiled.

— I was trying to imagine it all… and got carried away, — Nasta admitted.

— Will you write it down or remember it? — Vital asked.

— One second, I’ll record it, — Nasta answered quickly, taking out a recorder.

— Well then, listen, — the old man leaned over his cane, took a deep breath, and brushed the invisible dust of memories from his eyes. After a short pause, he began his story:

— How it all began… It was in the distant year 1800.

In one village lived a landowner. People told various rumors about him: some said no livestock lived on his farmstead, others said he had no children.

Maybe both were true.

One day he had a strange dream. In it, the Virgin Mary herself appeared and said:

— Place a cross on this spot, near the tall birch tree. Not just a cross, but one with a crucifix upon it. Then your life will find prosperity.

Nasta listened attentively, reflecting, then asked:

— And did he find prosperity after her command?

The old man nodded, running a trembling hand over the deep wrinkles of his face.

— Oh yes, child… He did as he was told. He commissioned a carved crucifix, not an ordinary one, but made of red wood — it was brought from afar.

From that day, everything in his life changed. They say his affairs improved, and who knows — perhaps the Lord Himself rewarded his faith and obedience.

He fell silent for a moment, then slowly continued:

— In the 1960s, when people’s faith was muted by prohibitions, yet still burned in their hearts…

It was on May sixth — St. George’s Day.

— There are two Georges in the year, one hungry and one cold, — Zinka added with a laugh.

— Yes indeed, — Vital nodded. — That day in the Chyzhov Church, which is over 200 years old, a service was held. It began, if I remember correctly, around nine and lasted until noon.

After that, the believers gathered and, led by the priests, went in a procession to the Holy Birch, where the red wooden cross stood. It was tall — almost four meters — and bore a figure of Christ carved with great skill and soul.

— Every year people from all over Belarus came, decorated the cross, and prayed.

The cloth that hung on Christ’s figure — strong men climbed up a ladder, tore it into pieces, and threw the fragments down to the people. Whoever caught one would press it to aching places — to hands, to the head, wherever it hurt.

They hung hats, towels — everything carried sacred power. Then they brought offerings, and those who did so were blessed again.

— And afterward there was a real celebration, — Zinka added. — They gathered in someone’s yard, sang, danced, and the tables were richly set.

— Were you there yourself? — Nasta asked.

— No, — Vital sighed. — Vandals came from Pivashi — three godless communists.

Those were Soviet times, when preaching against God was common. They tied the cross to a tractor and dragged it through the village, laughing, trying to frighten people and force them to stop coming there. But the people stood silently, and tears fell into the ground. One of them took a saw, cut the cross in half, and built it into the foundation of his house.

— It’s страшно to imagine, — Nasta whispered, brushing away dark thoughts.

— Yes, — Vital continued, — but the Lord did not leave it unpunished. One died in an accident — crushed by his own tractor.

Another was killed at work.

The third fell gravely ill.

People whispered: divine punishment had come.

— Indeed, punishment, — Zinka murmured, crossing herself.

— But before that, — Vital turned to Nasta, — good people managed to save the face of Christ.

Someone learned what those villains intended — took the icon, hid it, and later buried it at the Zhabinka cemetery.

Where exactly — no one knows. And part of that very cross that had been built into the house — the man’s father removed it after his son’s illness and hid it.
Only God knows where.

— And what stands there now? — Nasta asked.

— A new cross was erected, but time did not spare it. It began to fall apart.

Now an iron one stands there. Some people still come and decorate it… but who — no one knows.

And the spirit that once was there — it is no longer there, — Vital said quietly.

‍

Я смотрел на старика, который, опустив длинную седую бороду, часто перебирал её пальцами, словно скользя по нитям давно минувших воспоминаний. Его невысокая фигура терялась в джинсовой рубашке и чёрных брюках, которые, казалось, несли на себе запах времени — возможно, даже со дня его собственной свадьбы.

Трость, на которую он опирался, выглядела так, будто её когда-то грыз голодный, худой пёс — тот самый, что жил у него во дворе и постоянно напоминал всем о своём присутствии громким лаем.

Рядом с ним стояла пожилая женщина, немного ниже его. Когда она улыбалась, меня на мгновение ослеплял блеск её многочисленных золотых зубов.

Она часто поправляла свою яркую, но выцветшую косынку, из-под которой выбивались тонкие седые пряди, переплетённые с остатками когда-то окрашенных волос.

Казалось, она пыталась привлечь к себе внимание — словно её жесты могли говорить громче слов.

Но прежде чем я успел подумать об этом, бархатный глубокий голос вернул меня из моих мыслей в реальность.

— Вот что я помню об этом, — сказал старик, и его взгляд углубился куда-то далеко в прошлое.

— Я хотела бы услышать это снова, если вы не против, — ответила Наста.

— Что, не запомнила с первого раза? Память-то девичья! — улыбнулся Виталь.

— Я пыталась представить всё это… и увлеклась, — призналась Наста.

— Запишешь или запомнишь? — спросил Виталь.

— Секунду, я запишу, — быстро ответила Наста, доставая диктофон.

— Ну тогда слушай, — старик склонился над тростью, глубоко вздохнул и смахнул невидимую пыль воспоминаний с глаз. После короткой паузы он начал свой рассказ:

— Как всё началось… Это было в далёком 1800 году.

В одной деревне жил помещик. Люди рассказывали о нём разные слухи: одни говорили, что на его хуторе не жила скотина, другие — что у него не было детей.

Может, и то, и другое.

Однажды ему приснился странный сон. В нём явилась сама Богородица и сказала:

— Поставь крест на этом месте, возле высокой берёзы. Не просто крест, а с распятием на нём. Тогда твоя жизнь обретёт благополучие.

Наста слушала внимательно, размышляя, затем спросила:

— И нашёл ли он благополучие после её повеления?

Старик кивнул, проводя дрожащей рукой по глубоким морщинам своего лица.

— О да, дитя… Он сделал так, как ему было велено. Заказал резное распятие, не простое, а из красного дерева — его привезли издалека.

С того дня всё в его жизни изменилось. Говорят, дела его пошли в гору, и кто знает — возможно, сам Господь вознаградил его веру и послушание.

Он замолчал на мгновение, затем медленно продолжил:

— В 1960-х, когда вера людей была приглушена запретами, но всё ещё горела в их сердцах…

Это было шестого мая — в Юрьев день.

— В году два Юрия, один голодный, а другой холодный, — со смехом вставила Зинка.

— Ну да, — кивнул Виталь. — В тот день в Чижовской церкви, которой более 200 лет, шла служба. Началась она, если правильно помню, около девяти и продолжалась до полудня.

После этого верующие собрались и во главе со священниками пошли крестным ходом к Святой Берёзе, где стоял крест из красного дерева. Он был высоким — почти четыре метра — и на нём фигура Христа, вырезанная с большим мастерством и душой.

— Каждый год люди со всей Беларуси приезжали, украшали крест и молились.

Ткань, которая висела на фигуре Христа — крепкие мужчины взбирались по лестнице, разрывали её на части и бросали лоскуты вниз людям. Кто ловил, прикладывал к больным местам — к рукам, к голове, где болело.

Вешали шапки, полотенца — всё несло священную силу. Потом приносили пожертвования, и тех, кто это делал, снова благословляли.

— А потом был настоящий праздник, — добавила Зинка. — Собирались у кого-нибудь во дворе, пели, танцевали, и столы были богато накрыты.

— Вы сами там были? — спросила Наста.

— Нет, — вздохнул Виталь. — Пришли вандалы из Пивашей — трое безбожных коммунистов.

Это были советские времена, когда проповедовали против Бога. Они привязали крест к трактору и протащили его через деревню, смеясь, пытаясь напугать людей и заставить их перестать приходить туда. Но люди стояли молча, и слёзы падали в землю. Один из них взял пилу, распилил крест пополам и вмуровал его в фундамент своего дома.

— Страшно представить, — прошептала Наста, отгоняя мрачные мысли.

— Да, — продолжил Виталь, — но Господь не оставил это безнаказанным. Один погиб в аварии — раздавленный собственным трактором.

Другого убили на работе.

Третий тяжело заболел.

Люди шептались: пришла Божья кара.

— И правда, кара, — пробормотала Зинка, крестясь.

— Но до этого, — Виталь повернулся к Насте, — добрые люди успели спасти лик Христа.

Кто-то узнал, что задумали эти злодеи — забрал икону, спрятал, а позже закопал на Жабинском кладбище.

Где именно — никто не знает. А часть того самого креста, что была вмурована в дом — отец того человека вынул её после болезни сына и спрятал.
Только Бог знает где.

— А что там стоит теперь? — спросила Наста.

— Поставили новый крест, но время его не пощадило. Он начал разваливаться.

Теперь там стоит железный. Некоторые люди всё ещё приходят и украшают его… но кто — никто не знает.

А духа, который был когда-то — его уже нет, — тихо сказал Виталь.

‍